Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ ký ức, chuyển đổi số đang giúp các di tích tại Hải Phòng mở ra những cách kể chuyện mới, sinh động, gần gũi và vượt qua giới hạn không gian.
Qua đó, di sản thực sự “sống” trong thời đại số, đồng thời định hình những hướng đầu tư bài bản cho chặng đường phát triển phía trước.
Trải nghiệm di tích trên không gian số
Một buổi sáng đầu năm 2026, anh Lê Minh Quân, du khách đến từ Hà Nội, lần đầu ghé thăm đền Bia (xã Tuệ Tĩnh). Không cần chờ đợi thuyết minh viên, anh Quân chỉ mất vài giây quét mã QR đặt ngay lối vào. Trên màn hình điện thoại, toàn bộ không gian di tích hiện ra với hình ảnh 360 độ, lời giới thiệu mạch lạc về lịch sử, kiến trúc và truyền thống khoa bảng xứ Đông. Chỉ với một thao tác quét mã QR, anh Quân đã có thể “đi ngược thời gian”, tìm hiểu thân thế và sự nghiệp của đại danh y Thiền sư Tuệ Tĩnh qua hình ảnh, video và giọng thuyết minh tự động. “Tôi đi nhiều di tích, nhưng cách làm ở đây khá hiện đại. Không cần đông người, mỗi du khách đều có không gian riêng để cảm nhận”, anh Quân nói.
Với những người con xa quê, không gian số lại càng có ý nghĩa đặc biệt. Ông Nguyễn Trọng Xuân, quê xã Cẩm Giang nhưng hiện đang sinh sống tại New Zealand. Ông Xuân rất phấn khởi khi tìm được website camgiang360.vn giúp ông được ngắm nhìn các di tích quê hương hiện lên sinh động. Chỉ cần nhấn chuột điều khiển, thấy từng góc nhỏ của Văn miếu Mao Điền, từng không gian hiện lên sống động trên trang web nhờ những hình ảnh 360o sắc nét cùng giọng thuyết minh trầm ấm khiến ông Xuân như được trực tiếp bước đi trong di tích. Từ cổng tam quan, gác chuông, đến khu sân, khu tiền tế, miếu Khải thánh, trường thi Hương… tất cả đều hiện ra theo từng nhịp click chuột của người xem. Nhấn vào khu hậu cung, hình ảnh gian thờ hiện lên rõ nét, trang trọng, khiến ông Xuân như được đứng giữa gian thờ hành lễ, trong lòng rất xúc động.
“Nhờ có nền tảng số về di tích quê hương giúp tôi được về quê theo cách rất đặc biệt. Vào xem trên mạng nhưng tôi lại có cảm giác như chính mình đang được đi dạo trong khuôn viên di tích, được ngồi dưới tán cây nhìn ngắm quê hương. Tôi cũng giới thiệu cho nhiều bạn bè của mình ở bên này cùng vào trang thông tin để được chiêm ngưỡng di tích đặc biệt ở quê mình”, ông Xuân phấn khởi chia sẻ.
Theo anh Hà Quang Thành, Trưởng Phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng (Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc), phản hồi từ du khách cho thấy số hóa đã thay đổi cách tiếp cận di tích. Du khách không còn chỉ ‘xem’ mà thực sự ‘trải nghiệm’. Họ chủ động lựa chọn thông tin, thời gian, nhịp tham quan phù hợp với nhu cầu cá nhân. Thực tế, dự án xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số di tích triển khai từ tháng 3/2025 đã giúp các điểm di tích tại huyện Cẩm Giàng cũ được tiếp cận rộng rãi hơn, kể cả với những người chưa có điều kiện đến trực tiếp.
Sau mỗi chuyến đi, du khách vẫn có thể mở lại những tư liệu để tiếp tục tìm hiểu, nhờ vậy, những di tích này không chỉ “nằm im” một chỗ mà trở thành di tích mở, giúp kéo dài trải nghiệm vượt ra ngoài thời gian tham quan thực tế.
Chiến lược chuyển đổi số di sản
Theo số liệu thống kê sơ bộ, Hải Phòng hiện có gần 500 di tích, điểm đến du lịch được số hóa, lắp đặt mã QR. Việc số hóa di tích, điểm đến du lịch tại Hải Phòng đã góp phần bảo tồn giá trị di sản gắn với mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, giúp di tích vượt ra khỏi giới hạn không gian địa lý để hiện diện sinh động trên môi trường số. Quan trọng hơn, chuyển đổi số đang trở thành đòn bẩy nâng cao trải nghiệm du khách, hỗ trợ giáo dục di sản và tạo nền tảng cho phát triển du lịch bền vững, hiện đại trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Hải Phòng xác định chuyển đổi số di tích, danh thắng là nhiệm vụ lâu dài, gắn chặt với chiến lược phát triển văn hóa – du lịch trong thời kỳ mới. Không dừng ở việc gắn mã QR hay xây dựng bản đồ số đơn lẻ, thành phố đang hướng tới một hệ sinh thái số đồng bộ cho di sản.
Trong dự thảo Đề án tổng thể phát triển du lịch thành phố Hải Phòng đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, một trong những nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới được xác định là xây dựng cơ sở dữ liệu di sản thống nhất trên toàn thành phố, từng bước hình thành “bản đồ di sản số” liên thông. Trong đó, các di tích tiêu biểu, đặc biệt là những điểm thuộc quần thể di sản văn hóa thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc sẽ được ưu tiên đầu tư công nghệ thực tế ảo VR 360, thuyết minh đa ngôn ngữ, hình ảnh 3D và dữ liệu chuẩn hóa phục vụ bảo tồn, nghiên cứu.
Từ góc độ về phát triển du lịch, ông Mai Xuân Thắng, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch thành phố cho rằng, thông qua việc “mục sở thị” điểm đến bằng công nghệ, du khách có thể chủ động đặt tour, tuyến và dịch vụ một cách nhanh chóng. Giải pháp này không chỉ giúp tối ưu hóa thời gian, tiết kiệm chi phí mà còn bảo đảm mỗi hành trình khám phá đất cảng của du khách đều trở nên thú vị, an toàn và trọn vẹn hơn.
Một định hướng quan trọng khác là phát triển các dự án di sản số quy mô lớn, kết nối di tích với du lịch thông minh. Các nền tảng số sẽ không chỉ cung cấp thông tin, mà còn tích hợp chức năng trải nghiệm, phản hồi, đánh giá của du khách. Dữ liệu thu thập được trở thành cơ sở để cơ quan quản lý theo dõi lượng khách, điều tiết sức chứa, kịp thời đưa ra giải pháp bảo vệ di tích.
Như Phó chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Minh Hùng chỉ đạo, sẽ đẩy mạnh truyền thông, quảng bá bằng công nghệ số và dữ liệu, xây dựng bản đồ du lịch thông minh, hệ thống dữ liệu điểm đến tích hợp AI… Để thực hiện được chỉ đạo này bắt nguồn từ việc số hóa thông tin từng di tích, di sản và điểm đến du lịch tại Hải Phòng.
Ở tầm dài hạn, Hải Phòng đặt mục tiêu xây dựng các sản phẩm di sản số mang giá trị kinh tế – văn hóa cao: bảo tàng số, tour tham quan ảo có thu phí, kho tư liệu số về lễ hội, tín ngưỡng, danh nhân. Những sản phẩm này vừa giúp quảng bá hình ảnh thành phố trên không gian mạng toàn cầu, vừa tạo nguồn lực tái đầu tư cho công tác bảo tồn.
Anh Hà Quang Thành cho rằng, chuyển đổi số giúp giải bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển. Khi di tích được “chia sẻ” trên không gian số, áp lực lên di sản gốc sẽ giảm, trong khi giá trị văn hóa vẫn được lan tỏa mạnh mẽ. Quan điểm này cũng được nhiều chuyên gia du lịch đồng tình, khi cho rằng trải nghiệm số sẽ kích thích nhu cầu trải nghiệm thực, chứ không thay thế di tích vật lý.
Có thể thấy, từ những trải nghiệm cụ thể của du khách đến các định hướng chiến lược và dự án đầu tư, Hải Phòng đang từng bước xây dựng một cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản. Di tích không chỉ được bảo tồn bằng vật liệu truyền thống, mà còn được “bảo vệ” và lan tỏa bằng dữ liệu số – thứ ngôn ngữ chung của thời đại, giúp di sản Hải Phòng vươn xa, bền vững trong dòng chảy hội nhập…
LINH HUY