Luật Trí tuệ nhân tạo – Công cụ hiệu quả để quản lý AI

Từ ngày 1/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực, được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý toàn diện cho lĩnh vực này. Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Hải Phòng có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Mai, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố chung quanh vấn đề này.

– Trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ rất nhanh và ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống. Vậy theo bà, thực tiễn này đã đặt ra những thách thức nào cho hệ thống pháp luật?

– Có thể hiểu đơn giản, AI là việc mô phỏng bằng công nghệ các năng lực trí tuệ của con người như học tập, suy luận, nhận thức. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra nhiều vấn đề pháp lý mới và phức tạp.

Trước hết là câu chuyện trách nhiệm. Khi AI tự đưa ra quyết định và gây hậu quả, lúc này phát sinh câu hỏi: Lỗi thuộc về nhà sản xuất, người sử dụng hay đơn vị cung cấp dữ liệu? Đây là khoảng trống pháp lý đáng chú ý.

Bên cạnh đó, AI tác động trực tiếp đến thị trường lao động khi có thể thay thế con người ở nhiều vị trí, đòi hỏi pháp luật lao động phải điều chỉnh để bảo vệ người lao động. Vấn đề dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư cũng rất đáng lo ngại, bởi AI phụ thuộc vào dữ liệu, trong khi dữ liệu lại gắn với mỗi cá nhân.

Ngoài ra, các vấn đề về sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm do AI tạo ra vẫn chưa rõ ràng. Đáng chú ý hơn là nguy cơ bị lạm dụng, khi AI có thể tạo ra deepfake, tin giả, phục vụ các hành vi lừa đảo ngày càng tinh vi. Rõ ràng, AI không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là ”bài toán” pháp lý phức tạp.

– Từ ngày 1/3/2026, Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực. Dưới góc nhìn của bà, đạo luật này mang lại những công cụ gì để quản lý AI, đặc biệt trong việc kiểm soát rủi ro và bảo vệ người dân?

– Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật điều chỉnh toàn diện về AI. Luật đặt ra ba trụ cột chính là phân loại rủi ro, minh bạch nội dung và xác định trách nhiệm con người. Một nguyên tắc xuyên suốt của luật là lấy con người làm trung tâm. AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò quyết định của con người. Việc phát triển, ứng dụng phải bảo đảm an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.

Trong đó, đáng chú ý là việc cấm lợi dụng AI để lừa dối con người, tạo ra hoặc phổ biến nội dung giả mạo gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội. Luật cũng nghiêm cấm thu thập, xử lý, sử dụng dữ liệu trái quy định pháp luật; cản trở hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, kiểm soát của con người đối với hệ thống AI; che giấu thông tin bắt buộc phải công khai, minh bạch trong hoạt động AI.

Luật Trí tuệ nhân tạo cũng thiết lập cơ chế xử lý vi phạm và trách nhiệm bồi thường thiệt hại rõ ràng. Theo đó, tổ chức, cá nhân vi phạm quy định của luật thì tùy theo tính chất, mức độ sẽ bị xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và phải bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật dân sự.

– Với những trường hợp người dùng lợi dụng công nghệ AI để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, trách nhiệm của các doanh nghiệp, nền tảng cung cấp công cụ AI được quy định ra sao theo luật mới thưa bà?

– Theo khoản 4 điều 29 Luật Trí tuệ nhân tạo: “Trường hợp hệ thống trí tuệ nhân tạo bị bên thứ ba xâm nhập, chiếm quyền điều khiển hoặc can thiệp trái pháp luật thì bên thứ ba phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trường hợp bên triển khai, nhà cung cấp có lỗi trong việc để hệ thống bị xâm nhập, chiếm quyền điều khiển hoặc can thiệp trái pháp luật thì phải liên đới bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật về dân sự”.

Như vậy, pháp luật không chỉ xử lý người vi phạm trực tiếp mà còn buộc các chủ thể vận hành AI phải chủ động bảo đảm an toàn hệ thống, nếu không họ sẽ phải liên đới chịu trách nhiệm về mặt pháp lý. Một điểm tiến bộ khác là quy định về gắn nhãn nội dung do AI tạo ra. Đây là công cụ kỹ thuật quan trọng giúp nhận diện sản phẩm AI, hỗ trợ các nền tảng và người dùng phân biệt thông tin, từ đó hạn chế nguy cơ lan truyền tin giả, lừa đảo.

– Đầu tháng 4/2026, UBND thành phố Hải Phòng ban hành Kế hoạch số 117/KH-UBND triển khai thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo trên địa bàn, nhằm bảo đảm việc thực hiện luật kịp thời, đồng bộ, thống nhất và hiệu quả, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế – xã hội của thành phố. Theo bà, các ngành chức năng cần tập trung vào những giải pháp trọng tâm nào để vừa thúc đẩy phát triển AI, vừa kiểm soát tốt các nguy cơ lừa đảo, giả mạo trên không gian số?

– Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong chỉ đạo của thành phố là tổ chức tuyên truyền, phổ biến sâu rộng nội dung luật và các văn bản hướng dẫn thi hành. Do đó, các ngành, chính quyền địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến Luật Trí tuệ nhân tạo một cách sâu rộng, phù hợp từng nhóm đối tượng, gắn với thực tiễn địa phương, nhất là cảnh báo các thủ đoạn lừa đảo bằng công nghệ AI.

Bên cạnh đó, các sở, ngành cần thực hiện đúng chỉ đạo của thành phố, trong đó chủ động tham gia góp ý hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành, làm cơ sở triển khai thống nhất. Đồng thời, rà soát, cập nhật các chương trình phát triển AI gắn với chiến lược quốc gia, lồng ghép vào từng ngành, lĩnh vực, chú trọng phát triển nguồn nhân lực và kiểm soát rủi ro. Đặc biệt, công tác kiểm tra, giám sát phải được thực hiện thường xuyên, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm công khai. Có như vậy luật mới thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong quản lý và phòng ngừa các hành vi lừa đảo trên không gian số.

– Trân trọng cảm ơn bà!

TUỆ MINH